Giá trị khoa học của hình thái kinh tế xã hội và sự vận dụng học thuyết kinh tế xã hội ở việt Nam hiện nay.
Trước Mác, chủ nghĩa duy tâm giữ vai trò chi phối trong việc giải thích về đời sống xã hội. Sự ra đời lý luận HTKT-XH là một bước chuyển biến cách mạng trong nhận thức về đời sống xã hội. Lý luận đó đưa lại quan điểm duy vật về xã hội, chỉ ra sản xuất vật chất là cơ sở của đời sống xã hội. Phương thức sản xuất quyết định quá trình sinh hoạt chính trị và tinh thần nói chung. Lý luận đó cũng chỉ ra xã hội là một hệ thống có cấu trúc phức tạp, trong đó các mặt, các lĩnh vực có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau một cách biện chứng. Đồng thời lý luận đó cũng chỉ ra động lực bên trong của sự vận động, phát triển xã hội; chỉ ra các qui luật vận động, phát triển khách quan của xã hội và do đó chỉ ra sự phát triển của các HTKT-XH là một quá trình lịch sử- tự nhiên. Lý luận đó đã mang lại một phương pháp luận thực sự khoa học cho nhận thức và hoạt động thực tiễn cải tạo xã hội theo con đường tiến bộ.
Thứ nhất: Lý luận HTKT-XH chỉ ra: Sản xuất vật chất là cơ sở của đời sống xã hội, phương thức sản xuất quyết định quá trình sinh hoạt xã hội, chính trị và tinh thần nói chung. Điều đó cho thấy, không thể xuất phát từ ý thức tư tưởng, từ ý trí của con người để giải thích về đời sống xã hội, mà ngược lại, phải tìm cơ sở sâu xa của các hiện tượng xã hội từ trong sản xuất, từ phương thức sản xuất. Sự thắng lợi của xã hội này đối với xã hội khác, suy đến cùng phải tạo ra được một phương thức sản xuất mới tiến bộ hơn, năng suất lao động cao hơn phương thức sản xuất cũ.
Thứ hai: Lý luận HTKT-XH chỉ ra, xã hội không phải là sự kết hợp một cách ngẫu nhiên, máy móc giữa các cá nhân, mà là một cơ thể sống sinh động, các mặt thống nhất chặt chẽ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau. Trong đó quan hệ sản xuất là quan hệ cơ bản, quyết định các quan hệ xã hội khác, là tiêu chuẩn khách quan để phận biệt các chế độ xã hội; QHSX lại phải phù hợp với một trình độ phát triển nhất định của LLSX. Điều đó cho thấy, muốn nhận thức đúng đời sống xã hội phải phân tích một cách sâu sắc các mặt của đời sống xã hội và mối quan hệ lẫn nhau giữa chúng. Trong đó, phân tích QHSX không thể tách rời LLSX, phân tích các quan hệ xã hội không thể tích rời quan hệ sản xuất. Việc cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới phải tiến hành một cách đồng bộ tất cả các mặt của đời sống xã hội; từ LLSX đến QHSX. Từ cơ sở hạ tầng đến kiến trúc thượng tầng. Trong đó xây dựng LLSX mới là cái có ý nghĩa quyết định.
Thứ ba: lý luận HTKT- XH chỉ ra rằng: Sự phát triển của các HTKT-XH là một quá trình lịch sử-tự nhiên, tức diễn ra theo các quy luật khách quan, chứ không phải theo ý muốn chủ quan. Điều đó cho thấy, để nhận thức đúng về đời sống xã hội, về vận động phát triển của xã hội phải đi sâu nghiên cứu tìm ra được các qui luật vận động phát triển khách quan của xã hội nói chung, từng xã hội cụ thể nói riêng. Việc cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới đòi hỏi phải nhận thức và vận dụng đúng qui luật khách quan, chống chủ quan duy ý trí.
Thứ tư: lý luận HTKT- XH vừa chỉ ra qui luật phát triển chung của nhân loại, vừa chỉ ra mỗi dân tộc có điều kiện lịch sử - cụ thể mà có con đường phát triển riêng, đặc thù. Điều đó cho thấy, để nhận thức đúng đắn con đường phát triển của mỗi dân tộc phải kết hợp chắc chẽ việc nghiên cứu những quy luật chung với việc nghiên cứu một cách cụ thể điều kiện cụ thể của mỗi dân tộc về điều kiện tự nhiên, truyền thống văn hóa, về quan hệ giai cấp và điều kiện quốc tế…Điều đó cũng có nghĩa là phải kết hợp chặt chẽ phương pháp lôgic với phương pháp lịch sử trong nghiên cứu con đường phát triển của mỗi dân tộc. Trong hoạt động thực tiễn, đòi hỏi phải vận dụng một cách sáng tạo những quy luật chung vào những điều kiện cụ thể của mỗi quốc gia, dân tộc để tìm ra con đường đi một cách đúng đắn nhất.
Sự vận dụng của Đảng CSVN về lý luận phát triển HTKT-XH vào xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay:
Ngay từ khi mới ra đời 3.2.1930 trong chính cương vắn tắt HCM đã khẳng định rằng: Sau khi hoàn thành cách mạng tư sản dân quyền và thổ địa cách mạng, chúng ta xây dựng cộng sản chủ nghĩa, bỏ qua giai đoạn tư bản chủ nghĩa. Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Đó là quy luật phát triển của cách mạng VN, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt đường lối cách mạng của Đảng. đường lối ấy thống nhất trong nghị quyết đại hội IX và trong tương lai sau này.
Đường lối rút ngắn của Đảng ta là phù hợp với qui luật phát triển của các HTKT-XH, theo quá trình nhảy vọt tự nhiên Đảng ta nhận định rằng: Trong giai đoạn này các trung tâm khoa học-kỹ thuật rất đa dạng, phong phú, gần gũi với chúng ta. Chính điều đó giúp chúng ta có điều kiện học hỏi, trao đổi kinh nghiệm, tiếp thu những tinh hoa nhân loại. Đặc biệt là KH-CN, đẩy nhanh phát triển LLSX, xây dựng chủ nghĩa xã hội. Việc phát triển rút ngắn được Đại hội IX chỉ rõ: Chúng ta bỏ qua chế dộ TBCN với tính cách bỏ qua việc xác lập địa vị thống trị của QHXS và KTTT của tư bản chủ nghĩa là hoàn toàn đúng đắn.
Việc bỏ qua chế độ TBCN cũng là phù hợp với qui luật phát triển của dân tộc:
Đảng ta hoàn toàn đúng đắn khi xác định mục tiêu của cách mạng VN là con đường đi theo CNXH. Hiện nay, chúng ta đang ở giai đoạn quá độ lên chủ nghĩa xã hội, theo con đường phát triển rút ngắn nhằm phát triển nhanh lực lượng sản xuất. Xây dựng nền kinh tế hiện đại trong bối cảnh đất nước vẫn còn tình trạng của một nước nông nghiệp lạc hậu, và toàn cầu hóa đã trở thành xu thế khách quan, khoa học công nghệ có bước tiến nhảy vọt. Kinh tế tri thức ngày càng nổi bật trong quá trình phát triển của LLSX. Do đó, chúng ta không thể không đẩy nhanh tiến trình CNH-HĐH đất nước theo định hướng XHCN để đạt tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh xã hội công bằng, dân chủ, văn minh trên cơ sở phát triển nhanh LLSX, xây dựng nền kinh tế hiện đại. Chúng ta còn xây dựng XHCN trên truyền thống tự lực, tự cường, độc lập dân tộc, nhân đạo , yêu nước, tôn trọng chủ quyền lẫn nhau. Chúng ta đang có những mặt thuận lợi như sau:
Có sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng là đội ngũ tiên phong dẫn dắt cách mạng tới thành công.
Chúng ta có đội ngũ đảng viên trong sạch, vững mạnh, kế thừa phát huy được những truyền thống quí báu của dân tộc.
Nhân dân ta có lòng yêu nước nồng nàn, cần cù, thông minh, sáng tạo.
Đối với giai đoạn hiện nay, việc định hướng theo CNXH là một điều hết sức khó khăn và phức tạp, chúng ta phải tạo ra sự biến đổi về chất trên tất cả các mặt của đời sống xã hội. Quá độ lên CNXH bỏ qua TBCN theo con đường rút ngắn ở Việt Nam hiện nay chính là quá trình thực hiện CNH-HĐH theo phương thức “ Rút ngắn thời gian, vừa có bước tuần tự, vừa có bước nhảy vọt”.
Thực hiện bước quá độ này nhằm tạo ra sự biến đổ về chất của xã hội trên tất cả các lĩnh vực là sự nghiệp khó khăn, phức tạp “ Cho nên phải trải qua một thời kỳ quá độ lâu dài với nhiều chặng đường, nhiều hình thức kinh tế -xã hội có tính chất quá độ” Đây chính là bước phát triển quan trọng trong nhận thức và tư duy lý luận của Đảng ta.
Thực hiện công cuộc đổi mới là một quá trình vừa làm, vừa học, vừa rút kinh nghiệm bởi vì: Không có sẵn một mô hình chuẩn mực nào hết mà chúng ta phải chủ động, sáng tạo, vạch ra một chương trình đổi mới cụ thể, chi tiết trong từng lĩnh vực. Chúng ta đang hướng quá độ theo những bước sau:
+Xây dựng nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, từng bước làm cho kinh tế quốc doanh, kinh tế tập thể chiếm ưu thế về năng suất, chất lượng, hiệu quả và qua đó giữ vị trí chi phối.
+Xây dựng xã hội theo nguyên tắc nhân dân lao động làm chủ, bảo vệ quyền dân chủ cho mọi người trong xã hội.
+Mở rộng giao lưu quốc tế, tiếp cận và vận dụng những giá trị mới của văn minh nhân loại.
+Tạo môi trường cho hoạt động tự do, sáng tạo cho mọi các nhân và đơn vị, khai thác triệt để yếu tố con người, vì con người.
Tóm lại: xây dựng HTKT xã hội XHCN là xây dựng một hệ thống quan niệm xã hội theo yêu cầu phát triển không ngừng của LLSX hiện đại, xây dựng một hệ thống chính trị bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân lao động, vì con người tiến tới một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.
Thực hiện hơn 20 năm đổi mới dưới sự lãnh đạo của Đảng, đất nước phát triển theo định hướng XHCN trên nền tảng chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh đã tiến những bước quan trọng tới mục tiêu: dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.